sehname-2

Şehname Hakkında Bilgi

İran edebiyatının en önemli edebî metinlerinden biri, hiç kuşkusuz Şehnâme’dir. Aslında, İran edebiyatında Firdevsî‘nin dışında şehname yazan birçok şair olmuştur. Fakat İslamiyet’in kabulünden önceki İran hükümdarlarının yaşamları anlatan bu eserlerin (şehnamelerin) en başarılısı ve kalıcı olanını Firdevsi yazdığı için şehname denince akla gelen eser Firdevsi‘nin “Şehnâme”si olmuştur.

Şehnâme, Firdevsî (934-1020)’nin İranlıların Müslüman olmadan önceki bin yıllık tarihini anlattığı manzum destanının adıdır. İranlılar arasında sözlü olarak nesilden nesile aktarılan mitolojik öğelerin önemli yer tuttuğu tarihsel hikâyeler, Firdevsî tarafından yazıya geçirilmiş; eser, Firdevsi tarafından 999 yılında tamamlanarak Gazneli Mahmut‘a sunulmuştur. Şehnâme, mesnevi nazım biçimiyle ve aruzun “faûlün faûlün faûlün faûl” kalıbıyla yazılmış yaklaşık 60000 beyitten oluşur.

Şehname’de olaylar ve hikâyeler, İran hükümdarlarının kronolojik sırasına uygun şekilde anlatılmıştır. Firdevsi’ye göre İslamiyet öncesi İran’ına hükmeden dört büyük sülale vardır.* Bunlar, sırasıyla şunlardır:

1. Pişdadîler: Bu dönemin önemli hükümdarları ve kahramanları arasında şunlar sayılabilir: Kiyûmers, Hûşenk, Cemşîd, Dahhâk, Feridun, Sam, Zal, Rüstem.

Pişdadiler döneminde Feridun’un çocukları ülkeyi aralarında paylaşır ve İran-Turan (Orta Asya Türkleri) arasındaki ezeli mücadeleler başlar.

2. Keyânîler: Şehnâme’de Keyânî hükümdarlarından daha çok Keykâvus, Keykûbad ve Keyhüsrev üzerinde durulmuştur.

Zerdüşt, bu dönemde çıkar. Büyük İskender‘in İran’ı istilası, Key-hüsrev’in Efrasiyab (Alp ErTunga)ı öldürerek İran-Turan mücadelesinin sona ermesi, bu dönemde gerçekleşir.

3. Eşkanîler: Firdevsî Eşkanîler’i anlatırken Büyük İskender‘in efsanevi hayatı ve Büyük İskender’le Dara (Darius) aralarındaki mücadeleler üzerinde uzun uzadıya durmuştur.

4. Sasanîler: Firdevsî, dokuz Sasanî hükümdarının yaşamlarını anlattıktan sonra bu sülalenin tarihten silindiğini dile getirerek eserini tamamlar.