“Belli başlı bazı karınca türleri, diğer karınca yuvalarına, onları kendi evlerinde çalıştırmak için baskınlar düzenlerler. Karıncaların bazı türleri bu işle öyle usta olmuşlardır ki, kendilerini besleme yetenekleri dahi kaybolmuştur”.

Amazon kanncalarında Polyergus rufascens türünün “açık renkli’1 köle türlerdori Fennice fusca “koyu renkli” üzerine köle yapıcı ulümlardan birisinin resimlendiril!*! yukarda görülmektedir. Fusca karıncalan evlerini bir taşın altındaki kuru toprak içine kurarlar. Saldıran amazon kanncalan, kendilerine karşı koyan fusca lan kılıç şeklını almış keskin çeneleri ile vücutlarını delmek suretiyle öldürürler. Diğer taraftan da pek çok amazon karıncası, fusca işçi kanncalarmı içeren kozaian yaşadıktan evlere taşırlar. Kozalardan çıkan fusca karıncalan köle olarak görev yaparlar. Yukardakl resimde, yerde yatan karşı koymuş iki ölü ve yuvalarının üstündeki kayada düşmenden kaçmaya çalışan İki fusca kermes sı görülmektedir.

Kölelik kavramı, yalnızca insanlara özgü bir kavram değildir Savılan 35 kadar olan bir takım karınca türleri kendi aralarında birlenerek bağımsız altı tane gelişmiş grupları meydana getirmişlerdir Bunlar, hiç olmazsa bir dereceye kadar yaşamlarını sürdürebilmek için köle sınıflarına bağlıdırlar Kendi işçi gücü saflarını kuvvetlendirmek için diğer karınca kolonileri üzerine yapılan saldırıların teknikleri, böcek dünyasında var olan en karmakarışık davranış örnekleri arasında sayılırlar. Kölelik kuran karınca türlerinin çoğu saldırgan olarak özellikleşmiş-lerdır öyle kı. kölelerini yitirdikleri an. açlıktan ölmeye mahküm olurlar Başka şekilde özgür yaşayan koloniler yanında gelişi güzel saldırılara banlayan bir düşüş gösterirler Burada yorulan savaşçı toplum, artık saldırıları yürütemiyecek duruma geldiği zaman bir yozlaşma ile yok olur Karıncalardaki kölelik olgusu, insan toplum-larındakınden bir yönde farklılık gösterir Köle karıncalar daima özgür yasayan ve kölelik kavramı taşımayan diğer karınca türlerinin üyeleridir Belki evcilleşmeye daha yatkın hayvanlar olabilirler ama, bulundukları sosyal toplumda kendilerim esir edenlerle esil ya da belki biraz daha üstün durumda olmalarına karşın, bu köle karıncalar için üreme izni verilmemektedirAmazon karıncalarının en çok tanınanı, kölelik kavramını geliştirmiş karıncalara ait iyi bir örnek teşkil eden Bolyergus cinsidir. Bu karıncalar savaşmak için çok daha güçlü olacak bir özellik kazanmışlardır Çene yapıları diğer karıncaların vücutlarını delebilmek için ideal bir şekil, kılıç gibi bir biçim almıştır. Fakat adi karıncaların bile yapabileceği herhangi bir iş onlar için uygun değildir Aslında Polyergus cinsi karıncaların evlerinde bulundukları zaman yaptıkları tek ış, köleleri tarafından beslendikten sonra kendi kendilerim temizlemektir Daha doğrusu kırmızı renkli silahlarını cilalamaktır.

Polyergus karıncaları yeni bir saldırıya başlı-yacakları zaman tamamen değişik bir kalıba bürünürler Yaşadıkları evlerin önünde yığınlar halinde toplanırlar ve sık saflarda ilerleyen mızraklı, kalkanlı askerler gibi hızla köle türlerin yaşadıkları yerlere doğru yürürler Hedefe vardıkları zaman kendilerine karşı kovan müdafileri, vücutlarını delmek suretiyle parçalayarak öldürürler ve İçinde gelişme devresinin son basamağına ulaşmış işçi karıncaları içeren kozaları (pupa) yakalıyarak alıp götürürler. Zaptedilen pupa açıldığı zaman içinden çıkan işçi karıncalar. kendilerini esir eden karıncaları kardeş gibi kabul ederek kendi genetik yapıları ile Polyergus karıncalarının arasında herhangi bir fark gözetmezler. Bu işçi karıncalar, kendilerini esir edenlerle çalışmaya başladıktan sonra, artık üremelerine izin verilmez Köle yapıcı karıncalar ise köle sınıflarını daha sürekli kılabilmek için belirli aralarla edindikleri yöntemle yeni baskınlara giderler Bu türlere ait dikkate değer bir özellik de bunların yalnızca soğuk iklimlerde yaşadıklarıdır. Aslında karıncaların geniş bir çoğunluğu tropik bölgelerde ve sıcak iklim kuşaklarında yaşar Bu bölgelerde yaşayan karınca türlerinde köleliğin uzaktan yakından hiç bir ilişkisi yoktur. Daha soğuk bölgelerde yaşıyanlarda ise asalaklık şaşırtıcı derecede olağandır Kölelik kurma kavramı taşıyan karıncalara ABD nin kuzeyindeki ormanlarda çok sık Taşlanmaktadır Ve kölelik kuran bu karıncaların saldırıları Harvvard Üniversitesinin bahçesinin ayrı ayrı yerlerinde gözlemlenmektedir.

Köle avcısı karıncalar. 1909’da Carlo Emery adındaki bir mvrmeolojlst tarafından bulunan ve bilginin adını taşıyan Emery kuralı olarak bilinen bir kurala uyarlar Buna göre asalak karıncaların her türü genetik bakımından göreli olarak kurban ettikleri karınca türlerine yakındır. Bu ilişki, ipuçlarını araştırma ve karıncaların evrimleşmesinde kölelik kurma kavramının kökenini inceleme açısından yararlı olabilir. Karıncalardaki kölelik kavramını çok ilginç bulan Charles Darwin, karıncaların ataları zamanındaki köleliğe başlangıcın ilk basamağının basit bir yağmacılık şeklinde olduğu fikrini ortaya attı Darwin’e göre kölelik, karıncaların atalarına ait türlerin diğer karıncalara yiyecek için saldırmasıyla başlamıştı. Yakaladıkları olgunlaşmamış kozaları da yaşadıkları evlerinde hırsla parçalamak, yemek ve yutmak için yanlarında alıp götürmekteydiler. Eğer bir kaç pupa yenilmekten kurtulsa bile bunlardan çıkan karıncaların da kısmeti işçi olarak çalışmaktı. Zaten onlar da bunu kabul etmek zorundaydılar ve böylece işçi sınıfına katılmış oluyorlardı. Böyle olmasına rağmen sonradan esirlerin işçi olarak mı, yoksa yiyecek olarak mı daha değerli olduğunu ortaya çıkarmak için köleler bir denemeye tabı tutuluyorlardı. Bundan sonra da bu saldırgan türlerde kölelik kavramı gelişmeye başlamıştı.

Amazon karıncalarının yaşadıkları evin İçinin görüntüsü. Koyu renkli fusca karıncalan evin tüm hizmetlerini görmektedirler. Yuva girişinde bir kölenin yiyecek olarak yararlanılacak bir sinek kanadı getirişi görülmektedir. Diğer köle kanncalar ise köle türün küçük yumurtalarına, pupa içeren kozalarına itina ile bakmaktadır. Köle yapıcılar ise kendilorine çeki düzen vermekten başka bir iş yapmazlar. Yemek İçin de, köle kanncalardan, esas yemeyi yiyip onu sıvı bir kusmuk şeklinde kendilerine yedirmelerini isterler. Bu türler Avrupa’da bulunur.

Her ne kadar Darvvın’in hipotezi ilgi çekici ise de. son zamanlarda yaptığım kendi gözlemlerimde edindiğim kanıtlara göre karıncaları evrimsel olarak birincil derecede harekete geçiren.
dürtü, yiyecekten ziyade bölgesel savunma kavramıdır Olayı kanıtlamak için Hanvard müzesinden Leptothorax cinsi karıncalardan iki ayrı türü birlikte ele aldım, ki bu türler kölelik kavramına bağlı değillerdir Bu kolonileri doğa koşulları bulunan bir yerde yan yana bırakınca daha ırı yapıda olanlar küçük yapılı karıncalara saldırdılar Kraliçelerini ve işçilerini öldürmek ya da kovmak suretiyle zararsız hale getirip, kendi yaşadıkları evlere götürmek üzere küçük yapılı karıncalara ait pupaları zaptettiler. Bu pupalar sonradan kendilerini esir edenler tarafından bir işçi sınıfı oluşturmak üzere gelişmeye bırakıldı Kozadan çıkan yeni bir işçi karınca kendi türlerinden ise, kolonisinin aktif bir üyesi olmasına izin verilir. Fakat ayrı bir Leptothorax türünden olursa saatlerce iş yaptırılır İnsan, kölelik kurma kavramının kökenini, ilgili türlerin işçilerinin hoş görüsünü içine alan bu bölgesel davranışın basit bir uzantısı ‘ kapsamı’ şeklinde kolayca imgeliye-bilir. Bırbirleriyle daha yakın türlerde baskın tür ile onların esirleri büyük bir olasılıkla birlikte yaşıyabilmektedirler. Sonuç ise Emery kuralının doğruluğunu kanıtlamaktadır.

Ohio. Michigan ve Ontarıo’nun belli bölgelerinde ender olarak bulunan ve köle yapıcı karaktere sahip olan tür, Leptothorax duloti-cus’tur Kölelik kuran karıncalarda, bu davranışları için anatomilerinde çok az bir değişiklik meydana gelmiştir. Bu da bize evrimsel süreç içinde karınca türlerinin yaşamlarında asalaklık yolunu seçtikleri fikrini vermektedir.
Laboratuvar kolonileri üzerinde yaptığım deneylerde L duloticus türünde meydana gelen davranışsal bozukluğun derecesini ölçmeye muktedir oldum. Tıpkı Amazon karıncaları gibi bunlar da saldırıda ve kavgalarda çok etkiliydiler. Diğer leptothorax türlerinin kolonileri dulotı-cus ların yaşadıkları evlerin yakınlarında bir yere yerleştirildikleri zaman, baskın tür onlara tüm pupalarım ele geçırınceye kadar saldırıyordu.
Aslında dılotıcus’lar tüm saldırganlıklarına rağmen evlerinde etkisizdiler. Hemen hemen bütün olağan işleri esirlerine bırakmışlardı Ben bu köleleri geçici olarak onların yanından uzaklaştırdım. O anda baskın türün aktivitesı canlanır gibi bir gelişme gösterdi. Köleler tarafından önceden yapılan işlerin idaresini süratle ele alıyorlardı. Bundan da anlaşılacağı gibi dulotıcus karıncaları çalışma için bünyele-rinde saklı bir yetenek bulundurmaktadırlar. Fakat köle yapıcılıkta daha ileri gitmiş türlerde bu yetenek yoktur. Aslında duloticus’lar kölelerim yitirdikleri an görevlerini başarı ile yerine getiremezler. Larvalar seyrek aralıklarla beslenir ve gerektiği gibi bakılmaz. Evdeki malzemeler amaçsız olarak sağa sola, oraya buraya taşınır ama. hiç bir zaman doğru olarak yerlerine yerleştirilmez. Ayrıca sulandırılmış balın toplanılması ve paylaştırmasıyla aşırı miktarlarda zaman geçirilir. Daha önemlisi, kölesiz kalan karıncalar kolonilerinin yaşayabilmesi için esaslı birine gereksinme duyarlar örneğin, ölü bir böcek ya da herhangi bir katı yiyecek bulmak için her yeri araştıracak birisine Kendi bölgelerindeki yiyecekleri bile önemsemez olurlar, bunları almaktan yoksundurlar İsterler ki başkaları bulup kendilerine getirsin Bu arada duloticus kolonisi açlıktan ölme ve bozulma belirtileri göstermeye başladı. Bu belirtilerin görülmeye başlamasından sonra onların yanına Leptothorax curvıspınosus türü, köle olmaya elverişli karıncalar bıraktım. Derhal etkinlik gösteren köle karıncalar yaşanılan yen yeniden düzene soktular ve bu arada duloticus’lar da kısa bir zaman içinde kendilerini toparlıvarak her zamanki gibi tembel yaşamlarına döndüler.

Tüm kölelik kuran karıncalar, kurbanlarını yenmek için yalnızca kaba kuvvete bağlı değildir, lyi bir raslantı sonucu, Purdue Üniversitesinden Fred E Regnıer ve ben bazı karınca türlerinin bu ıs için kurnaz bir strateji uyguladıklarını keşfettik. Karıncalar bir takım kimyasal maddeler kullanıyorlardı. Bu kimyasal maddelerin alarm sistemi olarak ya da başka bir ifadeyle tehlikeyi haber verici olarak karıncalar tarafından kullanılmasını gözlemlerken, ıkı köle yapıcı türün içerdiği kimyasal maddelerin, muayene ettiğimizde diğerlerine oranla çok daha şiddetli olduğunu gördük. Bu karıncalar Formıca subintegra ve Formıca pergandeı idi ve dikkate değer bir derecede çok miktarda decyl. dodecvl ve tetradecyl asetat adı verilen kimyasal maddeleri üretiyorlardı. Formica subintegra üzerinde daha sonra vapılan araştırmalar, bu kimyasal maddelerin karıncalar taralından köle kurmak için yapılan baskınlarda karşı koyan diğer karıncaların üzerine spray şeklinde püskültüldüğünü ortaya çıkardı Bu kimyasal maddeler aynı zamanda, fazla salgırgan olup, bulunduğu çevreden uzaklaşan köle yapıcı karıncaları da etkileyerek onları savaşın bulunduğu yerde bir araya getirmek görevini de üstlenmişlerdir Bu arada spray şeklinde, karşı koyan karıncalar üzerine fışkırtılan bu kimyasal maddeler, karıncaları bir panik havası içine sokar. Zaten bu asetatlar son derece güçlU ve kalıcı alarm maddeleridir Köle vapıcı türler de. köle türler tarafından tehlikeyi arkadaşlarına iletmek için havaya saçılan bu koku maddelerini taklit ederler Ancak onların saçtıkları bu maddeler köle karıncalarınkine oranla çok daha güçlüdür En nihayet hepsi havaya dağılan maddeler olarak etki göstermeleri nedeniyle Regnıer ve ben bu maddeleri “propaganda maddeleri” olarak adlandırmayı uygun bulduk İlk kez Pierre Huber’in bundan tam 167 yıl önce, Avrupa’da bulunan ve kölelik kur cu bir tür olan Formica sanguinea üzerindeki çalışmalarıyla öncülüğünü yaptığı bu konuyu, bizler biraz olsun açıkladığımıza inanıyoruz.
Huber. bir karınca kolonisinin, köle yapıcı karıncalar tarafından saldırıya uğradığı zaman, en sonunda saldırılan koloniden hayatta kalanların, kofullar düzelse bile aynı bölgede kalmada isteksiz olduklarını ortaya çıkardı Yine Huber’in gözlemlerinden edindiğimiz bilgilere göre, bir kez şehirleri kuşatılmış karıncalar, kendilerini kuşatan baskın koloni garnizonları geri çekilmiş olsa bile, asla bir daha şehirlerine geri dönmemektedirler. Bu da belki artık yaşadıkları yerlerde güven içinde olamıyacaklarım, beklenmeyen misafirler tarafından sürekli olarak rahatsız edileceklerini anlamış olmalarından ileri gelmektedir.

Köle yapıcı baskınların başlangıç devresine ait kuvvetli bir kanıt sağlamak amacıyla Regnier ve ben çalışmalarımızı ilerlettik ve bir keşifte bulunduk. Diğer cins karıncaların yiyecek bulma tekniklerini esaslı bir bilgi üzerine dayandırdık Şöyle kı, keşfe çıkan karıncalar köle türlerin yaşadıkları bölgelere yöneliyorlardı, bu işi de hedef bölgeden yayılan bir takım kokular vasıtasıyla yapıyorlardı Şimdi iş bu hipotezi denemeye kalmıştı, bunun için adları Formica suoıntegra ve Formıca rubıcunda olan iki tür karıncanın vücutlarından bir çözelti hazırladık İkinci türün özelliği, yaz aylarında daha sık ve iyi organize edilmiş baskınları düzenlemesiydi Nihayet baskınların normal olarak yapıldığı günün bir saatinde, bir boya fırçasını daha önce karıncaların vücutlarından elde ettiğimiz çözeltiye batırmak suretiyle meydana gelen suni kokuyu etrafa, karıncaların yaşadıkları evlerin girişinden itibaren 1-2 metre ötede gelişi güzel seçilmiş noktalara kadar yaydık Sonuç heyecan verici idi Pek çok köle yapıcı karınca dışarı doğru hamle yaparak koku izleri boyunca saldırıya geçtiler Sonunda şaşkın şaşkın bir merkez etrafında birbirlerine sokularak dönmeye başladılar. Ne zaman ki bazı koku izlerinin sonuna köle türlerinden olan Formica subsericea’yı yerleştirdik, köle yapıcılar o zaman, gerçek kokuların izlerini takip ederek yaptıkları baskınlar gibi her bakımdan aynı olan belli yöntemler ile ilerleyişlerini sürdürdüler Diğer taraftan köle yine köle yapıcı türlerden olan Polyergus lucidus ile Harpagoxenus ameri-canus karıncaları üzerinde Mary Talbok ve meslektaşları tarafından yapılan çalışmalar, karıncalar tarafından yapılan saldırıların tek kanıtının, koku izlerinin hedef yuvalara yayılmasıyla organize edildiğini ortaya çıkardı Gerçekten de. haberleşmenin bu biçimi, köle yapıcı karıncalar arasında geniş bir şekilde yaygındır
Karıncalarda sosyal asalaklığın evrimi dişli çark mandalı şeklinde işlemektedir. Bir türün asalaklık bağımlılığının daha ileri gitmesine olanak sağlanırken, bu tür artık esas olan kendi özgür ve serbest yaşamına geri dönemez Hemen hemen eksiksiz davranış bozukluğunun bir örneğini Asya ve Avrupa’da yaşayan Strogylog-nathus cinsinin bir türünde bulabiliriz. Bu cinste bulunan türlerin çoğunluğu saldırgan köle yapıcı baskınları normal olarak yürütmektedirler. Zaten onların diğer karıncaları öldürmek için keskin kılıç biçimini almış çene yapıları en belirgin özellıklerindendir Strongylognathus testaceus türü her nasılsa bu savaşçı özelliğini yitirmiştir.

Böyle olmakla beraber cinsinin ayırıcı özelliği olan çene yapılarını yine de taşımaktadırlar Fakat köle yapıcı saldırıları yoktur. Bunun yerine S. testaceus kraliçesi köle türün oturduğu eve taşınır ve onunla birlikte yaşar Her iki kraliçe de içinde işçi karıncaların gelişeceği yumurtalarını aynı yerlere koyarlar Fakat, S testeceus yumurtalarından çıkan karıncalar işçi olarak çalışmazlar. köle türün işçi karıncaları tarafından yedirilmek suretiyle beslenirler İşin ilginç yönü olan bu iki kraliçenin aynı yerde bir birlik teşkil edip yaşamalarının aslını bilmiyoruz Fakat asalak kraliçenin doğduğu yuvadan tek başına göç etmesinden sonra, kendisini benimsemeleri için ev sahibi koloniyi ikna etmiş olması olasılığı vardır. Bu durumda S. testaceus gerçek bir köle yapıcı olamaz Bu, ancak diğer karınca gruplarını çoğunlukla raFıatsız eden ileri bir sosyal asalaklık çeşidi olabilir, örneğin pek çok karınca türleri, ağustos böceği, sinek ve eşek arısı gibi parazitlere ev sahibi rolü oynıyarak onları besler ve barındırır.
Karıncalardaki kölelik, insanlardan ders alınarak mı gerçekleştirilmiştir? Şüphesiz hayır. İnsanlardaki kölelik, insan topluluklarının büyük çoğunluğunun ahlaksa! sistemlerine ters düşen ve durağan olmayan bir sosyal olgudur Karıncalarda ise bu olgu, kölelik kurmayan hemcinslerinden daha fazla ya da az başarılı olmak için hükmedilemeyen özgü türlerde bulunan bir genetik adaptasyon şeklindedir. Köle yapıcı karıncalar, bu davranışsal evrimlerinde, anlaşılır ve ilgi çekici bir durum ortaya koyarlar. Fakat insan davranışıyla yapılan kıyaslamalar, karıncalarda herhangi bir ahlaksal ya da politik bir ders bulmamıza olanak sağlamaktan çok uzaktır.

SCİENTİFİC AMERİCAN’dan