Çoğumuz, ESP’nin adını İlk defa Mercedes A sınıfı otomobillerin takla atma hatasından sonra duyduk. Otomobil dergilerinin yaptığı slalom testlerinde, aracın ani manevralarda takla atmasının ardından, Mercedes, bütün A sınıfı otomobillere bu sistemi takarak soruna çözüm getirdi.

post-576-1160941539
ESP’nin çalışma prensibi aslında çok basit. 4 teker de birbirinden bağımsız gaz verebilme ve fren yapabilme yeteneğine sahip.Tabii ki biz bunu 4 tane gaz ve 4 tane fren pedalıyla yapmıyoruz. Ani manevralarda aracın fiziksel dengesinin bozulması sonucunda tekerlerden biri ya da birkaçı kayma eğiliminde bulunup araba savrulmaya başladığı anda, ESP sistemi devreye giriyor ve arabanın kaydığı yöne, doğrultuya bağlı olarak ilgili tekerleğe gaz veya fren uyguluyor. Peki bu sistem aracın kaydığını nasıl algılıyor? Birazdan aşağıdaki şekilde de göreceğiniz gibi, ESP sistemine bağlı çeşitli sistemler, algılayıcılar var. Bunlardan benim size olayı açıklamakta kullanacaklarım, “Tekerlek Hızı Algılayıcısı”, “Yanal Hız Algılayıcısı”, “Direksiyon Açısı Algılayıcısı” ve “Fren Basıncı Algılayıcısı”. Şimdi arabamızın arkasının kaymaya başladığını farzedelim, bakalım ESP bunu nasıl anlayacak.

Öncelikle arabanın arkası savrulunca Yanal Hız Algılayıcısı arabanın yanal yönde bir dengesizlik gösterdiğini, yani savrulduğunu çok basit bir şekilde algılayacaktır. Ayrıca Tekerlek Hızı Algılayıcıları arka tekerleklerin kaymaya başladıkları zaman dönüş hızlarının ön tekerleklere göre daha az olduğunu görecek, benzer bir şekilde Fren Basıncı Algılayıcısı da arka tekerleklere, öne nazaran daha az fren basıncı uygulandığını farkederek, aynı şekilde arka tutuşun kaybolduğunu anlayabilecektir. Son olarak Direksiyon Açısı Algılayıcısı’nın da nasıl çalıştığını anlatmamız gerekirse, arabanın kafadan kaydığını düşünmek yeterli olacaktır. Hızlı bir virajda, siz direksiyonu çeviriyorsunuz, ama aşırı hızlı gittiğiniz için, arabanın ön tarafı dönmüyor. (Bu olay önden çekişli arabalarda, viraj içinde gaza basıldığında, rahatlıkla anlaşılabilir).İşte bu durumda, siz direksiyonu çevirdiğinize rağmen Yanal Hız Algılayıcısı bir dönme hareketi hissedemeyeceği için, arabanın kafadan kaydığını, yani ön tekerleklerin tutuşunu kaybettiğini ESP sistemi algılar. Bütün bu bilgilerden sonra ESP sisteminin şekildeki örnekte nasıl işlediğini açıklayabiliriz.
1)ABS Kontrol Ünitesi
2)Tekerlek Hızı Algılayıcısı
3)Direksiyon Açısı Algılayıcısı
4)Yanal Hız Algılayıcısı
5)Motor Kontrol Ünitesi
6)Otomatik Gaz Subapı/Enjeksiyon Pompası
7)Fren Basıncı Algılayıcısı Traktör frenlerini
bilenler varsa bu konuyu rahatlıkla anlayabilirler.Traktörlerde arka tekerlere kumanda eden iki tane fren pedalı vardır. Tarla sürerken bir uçtan öbür uca vardığınızda bu pedallardan sadece bir tanesine basarak traktörü olduğu yerde geri döndürebilirsiniz.

Mesela sadece sağ fren pedalına basarsanız, traktörün sağ arka tekeri fren yapar ve traktör kendi çevresinde sağa doğru dönmeye başlar. İşte ESP de bu traktör frenlerinden esinlenerek yapılmış diyebiliriz. Yani sadece gelişmiş ve elektronik bir traktör freni o kadar. Tek bir artı yönü var, hayatınızı kurtarabiliyor, ya da arabanızda oluşabilecek bilmem kaç milyarlık hasarları…

Sonuçta öyle ya da böyle, ESP son derece faydalı, arabanın kaymasını neredeyse imkansız hale getiren bir sistem.

ESP Nedir?

ESP, İngilizce’deki “Electronic Stability Program” ‘ın ilk harflerinden türetilmiştir. Türkçesi; Elektronik Dengede Tutma Programı demektir. Günümüzde, sıfır araç almak isteyen bilinçli tüketicinin öncelikli aradığı özelliklerden biridir.

Çünkü ESP, arabayı savrulmaktan koruyan bir programdır. Dikkatinizi çekerim, istatistiklere göre; yaklaşık her 10 ölümcül kazadan 4’ü araba savrulmasından meydana geliyor. Ve ESP, araba savrulma kazalarını, yaklaşık %35 oranında azaltıyor.

Ancak şunu bilmeliyiz ki ESP, tek başına çalışan bir program değildir. ABS (kilitlenmeyi önleyen fren sistemi) ve ASR (patinaj önleme sistemi) ile koordineli çalışan bir sistemdir. ABS ve ASR olmadığı takdirde, ESP’nin bir işe yaradığı söylenemez.

ESP’nin esas yükünü sırtlayan 5 temel sistem vardır.

  • Teker Hız Algılayıcıları: Bütün tekerlerde ayrı ayrı bulunan ve her tekerin hızını ayrı ayrı ölçen bir sistemdir.
  • Yanal Hız Algılayıcı: Araç savrulduğu anda, aracın denge durumundaki pozisyonundan ne kadar saptığını belirleyip – yana doğru ne kadar savrulduğunu belirleyen sistemdir.
  • ABS Hidroliği ile Fren Basıncı Algılayıcısı: Savrulmadan dolayı ani fren yaptığınızda, araçtaki her bir tekere uygulanan basıncı algılayan sistemdir. Aracın savrulmasını engellemek için o anda harekete geçip tekerin kitlenmesini önler. Eğer teker kitlenirse, takla atma ihtimaliniz çok yüksektir.
  • Direksiyon Açısı Algılayıcısı: Sizin direksiyonu kullanma açılarınızı belirleyerek, aslında aracı nereye sürmek istediğinizi algılayan sistemdir. Direksiyonun yöneldiği yer ile aracın gitmekte olduğu yer arasındaki farkı algılar.
  • Elektronik Kontrol Ünitesi: Olası bir savrulma durumunda, yukarıdaki tüm parçalardan gelen algıların toplandığı sistemdir. Savrulma durumlarında ESP’yi otomatikmen devreye sokar. ESP ‘nin beynidir diyebiliriz.

 

ESP Nasıl Çalışır?

Aslında ESP’nin çalışma sistemi, insanlardaki reflekslerin çalışma sistemiyle benzerdir. Her zaman devreye sokulmaz, zaten buna da gerek yoktur. Ancak kritik zamanlarda ani bir refleksle, tehlikelerden ve hatta ölümlerden kurtulmanıza sebep olur.

ESP sisteminde, sürücünün direksiyonu kullanış açısı ve yönü sürekli olarak algılanır. Sürücünün arabayı sürmek istediği yer ile aracın gittiği yer arasında bir doğru orantının olup olmadığı sürekli kontrol edilir. Eğer direksiyon yönü ile aracın gittiği yer arasında bir dengesizlik varsa, arabanız savruluyor demektir. İşte bu dengesizlik durumunda, ESP acilen devreye girer.

Genelde araç savrulmalarının en sık görüldüğü yerler, keskin virajlardır. Islak ve buzlu yollarda da araçların savrulma riski yüksektir.

ESP Keskin Virajda Nasıl Çalışır?

Arabanızla oldukça süratli bir şekilde hareket ediyorken önünüze aniden keskin ve ıslak bir viraj çıkarsa ne yaparsınız? Direksiyonu viraj yönüne doğru döndürürsünüz. Ancak, hiç hesapta yokken ve gayet hızlıyken, ani bir şekilde direksiyonu kırdığınız zaman, arabanız savrulmaya başlar. Direksiyonun döndüğü yön ile arabanın savrularak gittiği yön birbirinden çok farklıdır. Örneğin, viraj sola doğru dönüyorsa, doğal olarak direksiyonunuzu siz de sol tarafa çevirirsiniz. Ancak bu durumda arabanızın burnu sola dönmez ve dengeyi kaybedersiniz. Arabanız, kendi burnunun istikametine doğru savrulur. Dolayısıyla, direksiyonu çevirdiğiniz yön ile arabanızın gittiği yön arasında bir dengesizlik oluşacaktır.

İşte bu durumda, direksiyon açısı algılayıcısından ve teker hızı algılayıcısından sürekli veri toplayan ESP, direksiyonun döndüğü yer ile arabanın gittiği yer arasındaki bu dengesizliği hemen fark edecektir. Acilen devreye girecektir.

Eğer sürücü sol tarafa sürmek istiyor ancak araba farklı yöne gidiyorsa; ESP hemen sol arka tekere fren sistemi uygulayacaktır. Sol arka teker durunca ya da yavaşlayınca; sağ tekerlerin ilerlemesi sonucu, arabanızın burnu sol tarafa doğru dönecektir. Ancak burun sola dönse bile; yine de ilk başta arabanız sola doğru hareket etmeyecek; hala ilk savrulduğu yöne doğru bu sefer yan yan savrulmaya başlayacaktır. İşte tam bu esnada, sol arka teker yeniden devreye sokulacak ve hareket etmesi sağlanacaktır. Yan yan savrulan arabanız, sol arka tekerin tekrar hareket etmesiyle birlikte dengeye girecek ve yanlaması sona erecektir. Ardından arabanız, sol tarafa çoktan dönmüş olan burun istikametinde harekete başlayacaktır. Bir iki hafif yalpalamanın ardından dengesini bulacak, sonrasında savrulması tamamen sona erecektir. Elbette ki uzun uzun anlattığımız bu ayrıntıların, bir arabada meydana gelme süresi yaklaşık 2 saniyedir. Belki daha da az.

ESP’nin çalışma sistemi bu formüller üzerine kuruludur.